KONU : Kamu yararına çalışan dernek olmanın koşulları ve derneklerin federasyon kurmaları konusunda görüş açıklamasıdır.

AÇIKLAMA :

Öncelikle, 23.11.2004 tarihinde yürürlüğe giren 5253 sayılı yeni Dernekler Kanunu ile 2903 sayılı eski Kanunun kamu yararına dernek sayılma konusundaki farklarına dikkat çekmek gerekiyor.

Eski yasada kamu yararına dernek sayılma için,

Bu ölçütlerden bir yıl faaliyette bulunma koşulu aynen korunmuş, ikinci koşul yeni yasada, “derneğin amacı ve bu amacı gerçekleştirmek üzere giriştiği faaliyetlerin topluma yararlı sonuçlar verecek nitelikte ve ölçüde olması şarttır.” Biçimine dönüştürülmüştür. Böylece, ülke çapında yaygın faaliyette bulunma anlamına gelecek faaliyet koşulu değiştirilmiştir.

Bir derneğin kamu yararına çalışan dernek sayılması için izlenecek yöntem bakımından da yeni yasa değişiklik öngörmektedir.

Eski yasada yer alan, Danıştay İdari İşler Kurulunun kararı, yeni yasada yer almamaktadır. Bakanlar Kurulu İçişleri Bakanlığının önerisi üzerine bu konuda karar verecektir. Ancak yeni yasada, Maliye Bakanlığının görüşünün alınması zorunlu bir koşul haline getirilmiş bulunmaktadır.

Yeni yasanın temel özelliği, ayrıntılı düzenlemelerden kaçınmak şeklinde olduğundan, ayrıntılar yönetmeliğe bırakılmıştır. Yönetmeliklerin çıkartılması için yasada altı aylık bir süre öngörülmüş olup, yeni Dernekler Kanunu ile ilgili henüz bir yönetmelik Resmi Gazete’de yayınlanmamıştır. Dolayısıyla yapılacak düzenlemenin ayrıntıları tam olarak bilmek mümkün değildir.

KAMU YARARINA DERNEK SAYILMANIN YARARLARI

Bir derneğin kamu yararına dernek sayılması, derneği, bir çok bakımdan ayrıcalıklı hale getirmektedir. Bu ayrıcalıkları şu şekilde özetleyebiliriz:

Kamu yararına dernek sayılmanın sorumlulukları da bulunmaktadır. Bunlar arasında en önemlisi, denetim bakımındandır. Bu denetimi hem İçişleri bakanlığı, hem Maliye Bakanlığı yapabilmektedir. Ayrıca, 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması Rüşvet ve Yolsuzlukla Mücadele Kanunu gereğince Kamu Yararına Dernek yönetici ve deneticileri mal beyanında bulunmak zorundadırlar.

Bu konuda karşılaştırma yapmak üzere yeni ve eski yasanın ilgili maddeleri aşağıya çıkartılmıştır.

5253 sayılı yeni Dernekler Kanunu

Kamu yararına çalışan dernekler

MADDE 27. — Kamu yararına çalışan dernekler, ilgili bakanlıkların ve Maliye Bakanlığının görüşü üzerine, İçişleri Bakanlığının teklifi ve Bakanlar Kurulu kararıyla tespit edilir. Bir derneğin kamu yararına çalışan derneklerden sayılabilmesi için, en az bir yıldan beri faaliyette bulunması ve derneğin amacı ve bu amacı gerçekleştirmek üzere giriştiği faaliyetlerin topluma yararlı sonuçlar verecek nitelikte ve ölçüde olması şarttır.

Kamu yararına çalışan dernek statüsünün kazanılması, kaybedilmesi ve gerekli belgeler ile diğer esas ve usuller yönetmelikte düzenlenir.

Kamu yararına çalışan dernekler en az iki yılda bir denetlenir. Yapılan denetimler sonucunda düzenlenen raporlar üzerine, kamu yararına çalışan derneklerin organlarında görev alan üyeler veya ilgili personel, ağır hapis veya ağır para cezası verilmesini gerektiren suçların işlendiğinin tespit edilmesi halinde, geçici bir tedbir olarak İçişleri Bakanınca görevden uzaklaştırılabilir. Görevden uzaklaştırılanların yerlerine, kesin hükme kadar, öncelikle dernek üyelerinden olmak üzere görevlendirme yapılır.

Kamu yararına çalıştıklarına karar verilen dernekler, denetimler sonunda bu niteliklerini kaybettikleri tespit edilirse, birinci fıkrada öngörülen usulle haklarında alınan kamu yararına çalışan derneklerden sayılma kararı kaldırılır.

Türkiye Kızılay Derneği ve Türk Hava Kurumunun tüzüklerini onaylamaya Bakanlar Kurulu yetkilidir.

Kamu yararına çalışan derneklerin mallarına karşı suç işleyenler Devlet malına karşı suç işlemiş gibi cezalandırılır.

 

2908 sayılı Eski Dernekler Kanunu

KAMU YARARINA ÇALIŞMA NİTELİĞİ :

Madde 58 - Bir derneğin kamu yararına çalışan derneklerden sayılabilmesi için;

1. Derneğin en az bir yıldan beri faaliyette bulunması,

2. Derneğin amacı ve bu amacı gerçekleştirmek için giriştiği faaliyetlerin ülke çapında yararlı sonuçlar verecek nitelik ve ölçüde olması,

Şarttır.

KAMU YARARINA ÇALITAN DERNEK SAYILMA :

Madde 59 - Bir derneğin kamu yararına çalışan derneklerden sayılması, ilgili bakanlıkların görüşü alınarak, İçişleri Bakanlığının önerisi, Danıştay İdari İşler Kurulunun kararı ve Bakanlar Kurulunun onayına bağlıdır.

Bu konuya ilişkin dosya İçişleri Bakanlığınca hazırlanır. Bunun için dernekler, aşağıdaki belgeleri İçişleri Bakanlığına gönderilmek üzere dernek merkezinin bulunduğu yerin valiliğine verirler.

1. Dernek tüzüğünün son şekli,

2. Tüzüğün ilan edildiği gazete,

3. Dernek üyelerinin sayısı ve geçmiş yıllarda üyelerden toplanan aidatın miktarı,

4. Derneğin şubelerinin sayısı, bulunduğu yerler ve bağlı kuruluşlarının miktarı ve cinsleri,

5. Derneğin kamu yararı yönünden;faaliyeti, yaptığı hizmetler ve gelecekte, yapılması düşünülen işler hakkında rapor,

6. Son yıla ait mali bilanço,

7. Derneğin taşınır ve taşınmaz mallarının listesi,

8. Kamu yararına çalışan derneklerden sayılması için dernek genel kurulunun aldığı karar.

Kamu yararına çalıştıklarına karar verilen derneklerin, olağan denetimler sırasında veya yaptırılacak özel denetimler sonunda, bu niteliklerini kaybettikleri tespit edilirse, birinci fıkrada öngörülen yöntemle haklarında alınan kamuya yararlı dernek kararı kaldırılabilir.

 

FEDERASYON KURULMASI

Gerek yeni dernekler yasası, gerek se eski yasa, derneklerin federasyon kurmalarına olanak tanımaktadır. Ancak, bu konudaki ayrıntılı düzenleme Türk mendi Kanununda yer almıştır. Buna göre, amaçları aynı olan en az beş dernek, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelerek federasyon kurabilmektedir. Her federasyonun bir tüzüğü bulunur. Federasyonlar, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanırlar.

Federasyonlar, Dernekler Kanunu ve Türk Medeni Kanunu hükümlerine tabidirler.

Yasalarda federasyonlara tanınmış özel bir ayrıcalık bulunmamaktadır.

Dernekler, bağlı oldukları federasyonun; federasyonlar da bağlı oldukları konfederasyonun genel kurulunda en az üçer üye ile temsil olunurlar. Temsilci üyeler, ilgili derneklerin ve federasyonların genel kurullarınca seçilirler.

2903 sayılı eski Dernekler Kanunu, 26.03.2002 tarihinde değişmeden önce, federasyon kurma hakkını sadece kamu yararına çalışan derneklere tanımakta idi. Şimdiki yasada ve Medeni yasada bu konuda bir kısıtlama bulunmamaktadır.

Federasyon olutturmanın en önemli sonucu, amaçları aynı olan dernekler arasında kurumsal bir ilişkinin sağlanmasıdır. Federasyonun, büyük bir oluşumun varlığını çağrıştıran psikolojik bir etkisi olduğu da kuşkusuzdur. Ancak toplumsal etkinin derecesi, sayı ve kuruluş sayısından çok, yapılan iş ve faaliyetle ilgili olduğu da unutulmamalıdır.

Ayrıca, yeni Dernekler Kanununda, tüzel kişilik kazanılmadan platform oluşturma hakkının derneklere tanınmış olması ve tüzel kişilerin de dernek üyesi ve kurucusu olabilmeleri olanağı, akıldan çıkartılmamalıdır.

Kıyaslama yapılabilmesi için, aşağıda ilgili yasal mevzuat sunulmuştur.

2903 sayılı eski Dernekler Kanunu.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Federasyon ve Konfederasyonlar

KURULUŞ

Federasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan ve kamu yararına çalışan en az üç derneğin, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmeleri; konfederasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle kurulur. Madde 34 - (Değişik 1. fıkra: 4748 - 26.3.2002 / m.5 d) Federasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin; konfederasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle kurulur.

Bu Kanunun 5, 6 ve 7 inci maddeleri ile İkinci Kısmının Birinci ve Üçüncü bölümlerini ve Üçüncü, Dördüncü, Beşinci, Altıncı, Yedinci ve Sekizinci Kısımlarını oluşturan maddeler hükümleri federasyonlar ve konfederasyonlarhakkında da uygulanır. (Değişik 2. fıkra: 4748 - 26.3.2002 / m.5 d) Federasyon ve konfederasyonlara ilişkin diğer hususlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır.

Federasyon ve konfederasyonların üye sayısı üçten aşağı düştüğü ve bu durum üç ay içerisinde giderilmediği takdirde, haklarında 51 inci maddede yazılı kendiliğinden dağılma hükümleri uygulanır. (Değişik 3. fıkra: 4748 - 26.3.2002 / m.5 d) Federasyonların üye sayısının beşten ve konfederasyonların üye sayısının üçten aşağı düştüğü ve bu durum üç ay içinde giderilmediği takdirde haklarında 51 inci maddede yazılı kendiliğinden dağılma hükümleri uygulanır.

Dernekler federasyon, federasyonlar da konfederasyon biçiminden batka tekilde örgütlenemezler.

Federasyon ve konfederasyonlar, ne ad altında olursa olsun, merkezleri dışında faaliyet gösterecek örgüt kuramazlar ve temsilcilik açamazlar.

5253 sayılı yeni Dernekler Kanunu

Federasyon ve konfederasyonlar

MADDE 8.- Federasyonların üye sayısının beşten ve konfederasyonların üye sayısının üçten aşağı düştüğü ve bu durum üç ay içinde giderilmediği takdirde haklarında kendiliğinden sona erme hükümleri uygulanır.

Federasyonlar ve konfederasyonlar temsilcilik dışında her ne ad altında olursa olsun, başka bir örgüt kuramazlar.

 

Türk Medeni Kanunu

II. Üst kuruluşlar kurmaları

1. Federasyon

MADDE 96.- Federasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle kurulur.

Her federasyonun bir tüzüğü bulunur.

Federasyon, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.

2. Konfederasyon

MADDE 97.- Konfederasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle kurulur.

Her konfederasyonun bir tüzüğü bulunur.

Konfederasyon, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır.

3. Ortak hükümler

MADDE 98.- Dernekler, bağlı oldukları federasyonun; federasyonlar da bağlı oldukları konfederasyonun genel kurulunda en az üçer üye ile temsil olunurlar. Temsilci üyeler, ilgili derneklerin ve federasyonların genel kurullarınca seçilirler.

Federasyon ve konfederasyonlara ilişkin diğer hususlar hakkında bu Kanun hükümleri uygulanır.

Madde 34 - (Değişik 1. fıkra: 4748 - 26.3.2002 / m.5 d) Federasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az beş derneğin; konfederasyonlar, kuruluş amaçları aynı olan en az üç federasyonun, amaçlarını gerçekleştirmek üzere üye sıfatıyla bir araya gelmeleri suretiyle kurulur.